به‎کارگیری تجزیه و تحلیل بیببلیومتریک برای بررسی و شناسایی روندهای تأثیر معنویت در سازمان بر مشارکت کارکنان

چکیده گستردهمقدمه و اهداف: معنویت به‌عنوان یکی از ارکان اصلی زندگی انسان نه‌تنها بر رفتارهای فردی و اجتماعی تأثیر می‌گذارد، بلکه نقش مهمی در شکل‌دهی به ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی ایفا می‌کند (خلیلی و همکاران،[1] 2023). در این راستا، معنویت می‌تواند به‌عنوان یک منبع انگیزه و حمایت اجتماعی برای کارکنان در محیط کار عمل کند (دیک و همکاران،[2] 2024). تحقیقات نشان داده است که معنویت می‌تواند حس تعلق و امنیت کارکنان را تقویت کند (قنبری و عبدالملکی، 2022)، و این حس تعلق به‌نوبه‌ خود به افزایش روحیه و تعهد به سازمان منجر می‌شود (کلارک ، لویس و کریسمن،[3] 2022 )؛ به‌ویژه در سازمان‌هایی که به تنوع مذهبی احترام می‌گذارند، کارکنان احساس بیشتری از شمولیت را تجربه می‌کنند که می‌تواند باعث تقویت تیم کاری و افزایش مشارکت فعال در فرآیندهای تصمیم‌گیری شود (آزادمرزآبادی و همکاران، 1401). بنابراین، بررسی تأثیر معنویت بر مشارکت کارکنان نه‌تنها به درک عمیق‌تری از معنویت به‌عنوان یک عامل مؤثر در محیط کار کمک می‌کند (دی،[4] 2022)، بلکه به مدیران در طراحی استراتژی‌های مؤثر برای بهبود انگیزه و افزایش تعاملات سازمانی کمک می‌کند (بیک زاد و همکاران،1400). با وجود پژوهش‌های گسترده‌ای که درباره تأثیر معنویت بر رفتار سازمانی انجام شده است، هنوز درک دقیقی از ارتباط بین معنویت و مشارکت کارکنان وجود ندارد (بنفیل،[5] 2022). معنویت می‌تواند تأثیر قابل‌توجهی بر انگیزه و تعهد کارکنان داشته باشد (کوبارتای،[6] 2023)؛ اما این سؤال مطرح می‌شود که آیا سازمان‌ها می‌توانند با توجه به تنوع مذهبی، مشارکت کارکنان را بهبود بخشند (دافی و همکاران،[7] 2023). این عدم وضوح ممکن است به از دست رفتن پتانسیل‌های موجود در سازمان‌ها و تأثیر منفی بر فرهنگ سازمانی منجر شود. اهداف این پژوهش عبارت‌اند از:الف) شناسایی و بررسی تولیدات علمی در زمینه تأثیر معنویت بر مشارکت کارکنان؛ب‌) بررسی روند تحقیقاتی حوزه یادشده در طی زمان؛ج‌) شناسایی الگوها و موضوعات محوری تأثیر معنویت بر مشارکت کارکنان؛د‌) بررسی شکاف‌ها و فرصت‌های تحقیقاتی در زمینه ارتباط میان معنویت و مشارکت کارکنان.روش: پژوهش حاضر با استفاده از رویکرد کتاب‌سنجی انجام شده است. در این پژوهش، پژوهشگران با مطالعه دقیق ادبیات موضوع، مترادف‌های دو کلیدواژه اصلی تحقیق، یعنی «معنویت» و «مشارکت کارکنان» را شناسایی کرده و با در نظر گرفتن املای صحیح واژگان و استفاده از عملگرهایی مانند کوتیشن مارک و پرانتز، دستور جستجویی طراحی کردند که امکان بازیابی منابع مرتبط را فراهم کند. داده‌های این تحقیق در تاریخ 29 آبان 1403 (19 نوامبر 2024) از پایگاه اطلاعاتی اسکوپوس[8] استخراج شده است. پایگاه اسکوپوس به‌دلیل پوشش گسترده و نمایه‌سازی مقالات علمی از نشریات معتبر، یکی از منابع اصلی برای تحلیل‌های بیبلیومتریک است (مونگئون و پاول،[9] 2016 ). همچنین، استانداردهای علمی بالای اسکوپوس، دقت و اعتبار نتایج پژوهش را افزایش می‌دهد (گریتسنو همکاران،[10] 2021 ). ابتدا 91 مقاله شناسایی شد که پس از اعمال فیلترهایی نظیر مقالات منتشرشده در حوزه کسب‌وکار و مدیریت، زبان انگلیسی، و بازه زمانی 1989 تا 2024، تعداد مقالات به 70 مقاله کاهش یافت (جدول 1). برای تحلیل داده‌های کتاب‌سنجی از نرم‌افزارهای گوناگون بهره گرفته شد که پرکاربردترین آنها عبارت‌اند از: R Studio  بسته bibliometrix)، VOSviewer، Citespace، Gephi، BibExcel و Histcite (آمپا و همکاران،[11] 2021 ). در این پژوهش، از بستهbibliometrix  نسخه 2/4 نرم‌افزار R برای انجام تحلیل‌های آماری پیشرفته و تولید نمودارهای تکمیلی بهره گرفته شد. این نرم‌افزار قابلیت پردازش داده‌ها، مدل‌سازی آماری، و تولید نمودارهای بصری دقیق را دارد که برای تحلیل داده‌های کتاب‌سنجی بسیار کارآمد است (ون اک و والتمن،[12] 2023 ). همچنین از VOSviewer برای رسم نمودارهای شبکه‌ای استفاده شد (لین و همکاران،[13] 2024). تحلیل‌های انجام‌شده شامل بررسی هم‌واژگانی برای شناسایی ارتباط مفاهیم کلیدی و تحلیل شبکه‌ای برای کشف الگوهای موضوعی و روندهای پژوهشی در زمینه تأثیر معنویت بر مشارکت کارکنان بود. این رویکرد جامع، تصویری شفاف از وضعیت علمی کنونی و تحولات پژوهشی این حوزه ارائه می‌دهد.نتایج:الف) معنویت به‌عنوان یک عامل مؤثر در بهبود مشارکت کارکنان در حال گسترش است و در حال تبدیل شدن به یکی از مؤلفه‌های اصلی در سازمان‎هاست؛ب‌) تحقیقات در زمینه معنویت و مشارکت کارکنان رو به رشد فزاینده است؛ج‌) اذعان پژوهشگران به اهمیت معنویت در بهبود روحیه کارکنان و تقویت روابط سازمانی؛د‌) تأکید نشریات بررسی شده بر پیوند معنویت با اخلاق سازمانی و فرهنگ سازمانی.بحث و نتیجه‏‌گیری: این پژوهش با هدف بررسی تأثیر معنویت بر مشارکت کارکنان در محیط‌های کاری انجام شده است و نتایج آن از طریق تحلیل داده‌های کتاب‌سنجی و بررسی روندهای تحقیقاتی در این حوزه به‌دست آمده است. یافته‌ها تصویری روشن از وضعیت معنویت در محیط کار، مفاهیم کلیدی، روندهای علمی و شکاف‌های تحقیقاتی موجود ارائه می‌دهند. نویسندگان با انتشار مقالات خود در نشریات معتبر و تأثیرگذاری همچونJournal of Business Ethics  و Journal of Management, Spirituality and Religion به‌طور گسترده‌ای در ترویج آگاهی‌ها در زمینه معنویت در محیط‌های کاری مؤثر بوده‌اند. این نشریات به‌ویژه بر پیوند معنویت با اخلاق سازمانی و فرهنگ سازمانی تأکید دارند، که نشان‌دهنده اهمیت معنویت به‌عنوان عاملی مؤثر در بهبود روابط کارکنان و رفتار سازمانی است. این پژوهش، تأثیرات معنویت بر کارکردهای تیمی، روحیه کارکنان و تعاملات سازمانی را نیز آشکار می‌کنند. معنویت، به‌ویژه از طریق رهبری معنوی، می‌تواند به‌طور چشمگیری انگیزش درونی کارکنان را تقویت کند و با ایجاد یک محیط حمایتی و معنوی، مشارکت کارکنان را در فرآیندهای سازمانی افزایش دهد. این یافته‌ها با نتایج فرای (2023) هم‌راستاست که رهبری معنوی را عاملی برای افزایش تعهد و مشارکت کارکنان معرفی کرده است. این موضوع نشان می‌دهد که رهبری معنوی می‌تواند به‌عنوان یک ابزار مؤثر برای ایجاد محیطی مثبت و حمایت‌گر در سازمان‌ها عمل کند که به‌طور مستقیم بر عملکرد و انگیزش کارکنان تأثیر می‌گذارد. همچنین، این پژوهش به بررسی همکاری‌های بین‌المللی در تحقیقات معنویت پرداخته است. 14/27 درصد از مقالات موجود در این زمینه شامل همکاری‌های بین‌المللی هستند که نمایانگر گسترش معنویت در محیط‌های کاری به سطح جهانی است.تقدیر و تشکر: نویسندگان مقاله از تمامی دست‌اندرکاران مجله که با بررسی به‌موقع مقاله، بازخوردهای لازم را به نویسندگان دادند به‌ویژه سردبیر محترم مجله کمال تشکر و قدردانی را دارند.تعارض منافع: فرم تعارض منافع به شکل یک فایل جداگانه بارگذاری شده است. [1]. Khalili et al [2]. Dik et al [3]. Clarck &lowis&Chrisman [4]. Day [5]. Benefiel et al [6]. Koburtay et al [7]. Duffy et al [8]. scopus [9]. Mongeon & Paul-Hus [10]. Gerritsen et al [11]. Ampah et al [12]. Eck&waltman [13]. Lin et al