İsmail Cürcânî’nin “Terceme-i Zahîre-i Hârizmşâhî – Kânûn El-ilâç ve Şifâü’l-Emrâz Li-Külli Mizâc” Adlı Eserinde Diş Ağrılarının Teşhis ve Tedavi Yöntemleri

Amaç: İsmâil Cürcânî (1042–1137), Selçuklu döneminde yaşamış, klasik İslâm tıbbının önde gelen hekimlerinden biridir. Bu çalışma, İsmâîl Cürcânî’nin Zahîre-i Hârizmşâhî adlı eserinin Türkçe tercümesi olan Kanûn el-İlâc ve Şifâ el-Emrâz li Küllî Mizâc adlı ansiklopedik tıp kitabında yer alan diş ağrıları ve tedavi metotlarını inceleyerek günümüz alfabesine kazandırmayı ve eserin Türk tıp tarihi içindeki yerini ve katkılarını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Yöntem: Eserin Hüsrev Paşa Koleksiyonu (No. 463) ve Topkapı Sarayı Emanet Hazinesi Koleksiyonu (No. 1832)’nde yer alan yazma nüshaları incelenmiş; bu nüshalar, Farsça matbu edisyonla karşılaştırılmıştır. Transkripsiyon sürecinde, İSNAD Basit Transkripsiyon Kılavuzu esas alınmıştır. Bulgular: Diş ağrılarının sû-i mizâc kavramı çerçevesinde değerlendirilip maddeli ve maddesiz olmak üzere ikiye ayrıldığı tespit edilmiştir. Maddeli sû-i mizâc, vücutta biriken zararlı maddelerin dişe ulaşarak ağrıya sebep olduğu durumu ifade ederken, maddesiz sû-i mizâc, doğrudan mizacın dengesizliğiyle ilişkilendirilmiştir. Tedavi, hastalığa sebep olan maddenin vücuttan uzaklaştırılmasına dayanmakta olup, fasd (kan alma), ishal, gargara, tütsü, dağlama ve lokal ilaç uygulamaları gibi yöntemleri içermektedir. Dişin rengindeki değişim, aşınma, hareketlilik ve diş etindeki şişlik gibi belirtiler göz önünde bulundurularak teşhis yöntemleri sunulmuştur. Sonuç: Tercümesi Ebülfazl Mehmed Efendi (Ö.1574) tarafından yapılan eserin, orijinal yapısı büyük ölçüde muhafaza edilmiş, özellikle Türkçe konuşan geniş halk kitlesinin, bu değerli tıp bilgilerine erişimini sağlama amacı güdülmüştür. Diş ağrılarının tedavisinde dönemin tıbbî paradigmasına uygun şekilde mizaca dayalı bir yaklaşım benimsenmiş; hastalığın mahiyetine uygun ilaçlar tercih edilmiş ve yalnızca lokal belirtiler değil, sistemik etkenler de dikkate alınarak bütüncül bir tedavi anlayışı ortaya konmuştur.