گونه‌شناسی فضاهای نیمه‌باز در خانه‌های بومی دورۀ صفویه و قاجاریۀ شهر تاریخی نایین

معماری خانه‌های بومی در بسیاری از شهرهای حاشیۀ کویر ـ مبتنی بر ملاحظات اقلیمی، کارکردی و فرهنگی ـ در ترکیبی از فضاهای باز، نیمه‌باز و بسته شکل گرفته است. هر کدام از این فضاها نیز به نوبۀ خود و متناسب با شرایطی که ذکر شد (و به ویژه خصوصیات اقلیمی و تنظیم شرایط محیطی) در انواع و گونه‌های مختلفی پدید آمده‌اند. در این میان، فضاهای نیمه‌باز عمدتاً به مثابۀ حلقۀ واسط و عرصه‌های مابین فضاهای باز و بسته، دارای جایگاه ویژه و قابل مطالعه‌ای هستند. نگاهی به خانه‌های بومی شهر نایین ـ به عنوان یکی از شهرهای واقع در اقلیم گرم و خشک حاشیۀ کویر ـ نیز نشان از آن دارد که در معماری این خانه‌ها توجه ویژه‌ای به شکل‌گیری فضاهای نیمه‌باز شده و انواع مختلفی از این فضاها را پدید آورده است. پژوهش حاضر با هدف گونه‌شناسی فضاهای نیمه‌باز در خانه‌های صفوی و قاجار شهر نایین به انجام رسیده و سعی در شناسایی مؤلفه‌ها و ویژگی‌های معماری این فضاها و تبیین نسبت آنها با دیگر فضاهای مرتبط داشته است. شیوۀ پژوهش این مقاله مبتنی بر روش تحقیق توصیفی ـ تحلیلی و مقایسۀ تطبیقی بوده و داده‌های مورد نیاز خود را از طریق مشاهدات میدانی، رجوع به منابع کتابخانه‌ای، مستندات تاریخی و همچنین مراجعه به منابع شفاهی گردآوری نموده است. به منظور تحدید دامنۀ تحقیق، پژوهش حاضر صرفاً بر خانه‌های متعلق به دوره‌های صفوی و قاجار شهر نائین متمرکز گردیده است. نتایج تحقیق بیانگر آنست که عموماً در خانه‌های بومی صفوی و قاجاری نایین، فضاهای نیمه‌باز ـ علی‌رغم دارا بودن نسبت‌های متنوعی از کل مساحت بنا ـ به طور متوسط با مساحتی در حدود 6% از کل فضاها در ترکیب با فضاهای باز و بستۀ خانه‌ها به کار گرفته شده‌اند. در همین رابطه، سه گونۀ فضای نیمه‌باز شامل «ایوان»، «ایوانچه» و «تالار» قابل شناسایی است که هر کدام از آنها به لحاظ شکل، نحوۀ مکانیابی و عملکرد دارای ویژگی‌های مختص خویش بوده‌اند.