تغییرات فصلی غلظت و شدت آلودگی برخی عناصر سنگین در گرد و غبار خیابانی اصفهان و تعدادی از شهرهای اطراف

سابقه و هدف: ذرات معلق در هوا که معمولاً با نام آئروسل شناخته می‌شوند می‌توانند حامل ذرات و عناصر آلاینده و مضر باشند. گرد و غبار خیابانی به ذراتی در اندازه‌های کوچکتر از 70 میکرومتر که بر اثر تعلیق مجدد ذرات حاصل از فعالیت‌های انسانی یا طوفان‌های گرد و غباری وارد محیط‌های شهری می‌شوند، گفته می‌شود. این ذرات میزبان آلاینده‌های مختلف از جمله فلزات سنگین بوده که از منابع مختلف انسان‌زاد و طبیعی تولید می‌شوند. منابع و مقادیر این فلزات در فصل‌ها و شهرهای مختلف می‌تواند بسیار متفاوت باشد. اهداف این تحقیق شامل بررسی تغییرات فصلی غلظت و شدت آلودگی برخی از عناصر سنگین در نمونه‌های گرد و غبار خیابانی و خاک‌های اطراف شهرها در تعدادی از شهرهای استان اصفهان و همچنین مقایسه آن‌ها با تعدادی از شهرهای سایر نقاط ایران و جهان بوده است.مواد و روش‌ها: نمونه‌های گرد و غبار خیابانی در نیمه اول از ماه دوم هر یک از چهار فصل در سال 1398 به تعداد 80 نمونه برای اصفهان و 40 نمونه برای هر یک از شهرهای فلاورجان، نجف‌آباد، شهرضا، خمینی‌شهر و نطنز بوسیله ابزارهای مناسب از سطوح معابر شهری به میزان متوسط 300 گرم برداشت و در ظروف پلاستیکی نگهداری شد. سپس از کلیه نمونه‌ها با روش هضم با اسید نیتریک 6 نرمال عصاره‌گیری شده و مقادیر غلظت کل عناصر سنگین مس، روی، سرب و کبالت در عصاره‌ها بوسیله دستگاه جذب اتمی اندازه‌گیری شد. در نهایت شاخص‌های زمین‌انباشتگی و آلودگی نمرو در نمونه‌ها محاسبه و تغییرات فصلی و مکانی غلظت و شدت آلودگی فلزات سنگین بررسی شد.یافته‌ها: تغییرات مکانی و فصلی غلظت و شدت آلودگی عنصر مس و سرب نشان داد که بیشترین آلودگی این عنصر در شهر اصفهان و همچنین در فصل بهار اتفاق افتاده است. همین بررسی برای عنصر روی حاکی از آن بود که بیشترین آلودگی گرد و غبار خیابانی مربوط به شهر فلاورجان در فصل بهار بوده است. برای عنصر کبالت بیشترین آلودگی برای شهر شهرضا و در فصل زمستان بدست آمد. در تمامی عناصر کمترین مقدار غلظت و شدت آلودگی برای شهر نطنز در فصل تابستان بدست آمده و عنصر سرب در فصل پاییز کمترین غلظت را نشان داد. به غیر از عنصر کبالت، کمترین مقدار غلظت و شدت آلودگی عناصر سنگین این مطالعه در خاک‌های اطراف شهرها اندازه‌گیری شد. مقایسه نتایج بدست آمده با داده‌های گزارش شده برای سایر شهرهای جهان نمایانگر آلودگی بیشتر گرد و غبار خیابانی کلان‌شهر اصفهان نسبت به سایر شهرهای بزرگ دنیا می‌باشد. غلظت عناصر مورد مطالعه در گرد و غبار خیابانی شهر اصفهان برای عنصر مس تقریباً مشابه اهواز و هوانیان (چین) و برای عنصر روی کمتر از آویلیس (اسپانیا) و ژوژو (چین) بوده، برای عنصر سرب کمتر از ژوژو و هولودائو (چین) بوده و برای عنصر کبالت بالاتر از همه شهرهای مورد مطالعه به غیر از بزرگراه رباط-ساله (شمال غربی مراکش) و هوانیان ارزیابی شد.نتیجه‌گیری: از نتایج حاصله و بررسی‌های انجام شده در این مطالعه و مقایسه با سایر مطالعات می‌توان بیان داشت که میانگین غلظت عناصر مس، روی و سرب در گرد و غبار خیابانی بیشترین مقدار را در همه شهرها در مقایسه با نطنز نشان می‌دهد. این امر وجود ترافیک بالاتر، جمعیت بیشتر و به طبع تراکم ماشین‌آلات، وجود ساخت و سازهای بیشتر و عظیم‌تر در شهرهای بزرگ، رفت و آمدهای ترانزیتی وسایل نقلیه، وجود طوفان‌های گرد و غباری اتمسفری شدیدتر در مناطق مرکزی استان اصفهان، خشکسالی و نبود باران کافی نسبت داده می‌شود. کم بودن مقادیر برخی عناصر سنگین در گرد و غبار خیابانی شهر نطنز احتمالاً بدلیل تراکم جمعیت کمتر، جنس مواد مادری متفاوت نسبت به سایر شهرهای مورد مطالعه و فعالیت‌های صنعتی کمترمی‌باشد.