İzmir Kâğıt Fabrikası İle İlgili Belgeler

İzmir Kağıt Fabrikası, Tanzimat döneminde başlayan sanayileşme çabaları içinde belirli bir yer tutmaktadır. Uluslararası ticaretin önemli kavşak noktalarından birini oluşturan İzmir, XIX. yüzyıl ortalarında bir kağıt fabrikasının kurulması için elverişli bir ortam olarak görünmektedir. Kaldı ki İzmir'de kâğıt fabrikası tek sanayi kuruluşu değildi. Bir süre önce savunulan ve XIX. yüzyılda İzmir’deki sanayi kuruluşlarını ve ticari etkinlikleri inceleyen bir doktora tezinde, burada faaliyet gösteren belli başlı işletmeler ele alınmıştır. Basma fabrikaları, pamuk atölyeleri, iplik fabrikaları, çuha fabrikası, demir döküm atölyeleri, buhar kuvvetiyle çalışan un değirmenleri, yağhaneler ve diğer kuruluş ve işletmeler İzmir’in XIX. yüzyılda sanayi açısından gizilgücünü ortaya koymaktadır. Öte yandan üzerinde durulması gereken noktalardan biri de İzmir Kağıt Fabrikasının statüsünün ne olduğudur. Kimi belgelerde buradan Fabrika-yı Hümayun olarak söz edilmesi dikkati çekmektedir. Bilindiği gibi bu deyim, Hazine-i Hassa'dan aktarılan sermaye ile kurulan ve çalışan işletmeleri anlatmaktadır. Daha doğrusu devlet fabrikası anlamına gelmektedir. Oysa İzmir Kağıt Fabrikası, Düzoğlu Agop, Hoca Mihran ve şerikleri tarafından kurulan ve işletilen bir fabrika idi. Ancak ne var ki bu fabrikaya, yukarıda görüldüğü gibi, o kadar geniş imtiyazlar verilmişti ki bu ayrıcalıklar çerçevesinde fabrikanın çok özel bir konuma sahip olduğu görülmektedir. İzmir Kağıt Fabrikasının bu denli desteklenmesinin nedeni şüphesiz devletin kâğıt gereksinimini karşılamaya yönelik bir kuruluş olmasıydı. Fabrikanın kısa bir süre için de olsa böyle bir gereksinimi karşıladığını görüyoruz. Bu fabrika kapandıktan sonra kâğıt bütün bütün dışarıdan ithal edilmiş ve milyonlarca para dışarıya akmaya başlamıştır. Bu yüzdendir ki XIX. yüzyılı n sonlarına doğru kâğıt sorunu bir kez daha gündeme gelmişti. 1899 tarihli bir Islah-ı Sanayi Komisyonu raporunda, cam ve kağıt gibi ürünlerin alımı için her yıl milyonlarca liranın Avrupa'ya gitmekte olduğu üzerinde duruluyor ve bu paranın içeride kalması için de "muntazam fabrikalar inşası" gerektiğine işaret ediliyordu.